همچنان كه زندگى امروز ما براى آيندگان تجربه اى بيش نخواهد بود، اينك ما نيز در برابر تجربه هاى گذشتگان خود هستيم تا با كمك آنها اكنون و آينده اى بهتر بسازيم. در اين دو بخش در سه زمينه اين تجربه ها را بازخوانى مى كنيم.
۱- تجربه جنگ ايران و عراق
۲- تجربه ساير ملل
۳- تجربه تاريخى گذشته ملت ايران

• لغو قرارداد الجزاير
صدام همزمان با آمادگى در مرز و ايجاد درگيرى هاى متوالى و نيز فراهم كردن شرايط سياسى، با طرح بهانه هايى، سرانجام در تاريخ ۲۰/۶/۵۹ در جمع وزراى خارجه كشورهاى عربى، ضمن درخواست كمك و يارى از آنان اعلام داشت كه: «خاكمان را از ايران بازپس مى گيريم.» و در تاريخ ۲۷/۶/۵۹ ، ۳ روز قبل از آغاز رسمى جنگ، قرارداد تعيين حدود مرزى دولتين ايران و عراق را كه به نام قرارداد ۱۹۷۵ الجزاير معروف است، ملغى كرد و نهايتاً ارتش عراق در روز ۳۱ شهريور ۱۳۵۹ تهاجم گسترده خود را از هوا، دريا و زمين به خاك جمهورى اسلامى ايران آغاز كرد.
• اهداف و استراتژى نظامى عراق
در مجموع اهداف و انگيزه هاى دشمن را در موارد زير مى توان دسته بندى كرد:
۱- حاكميت بر اروند و حل و فصل دعاوى مرزى.
۲- جداسازى استان خوزستان.
۳- تضعيف منجر به سقوط نظام جمهورى اسلامى.
• استراتژى جنگ سريع
جنگ سريع را طراحان عراق براى دستيابى به اهداف خود برگزيدند. اساساً گزينش الگوى استراتژى براساس اطلاعات و اهداف جنگ است. عراقى ها نيز با توجه به موارد زير اقدام به انتخاب و تعيين اين استراتژى كردند:
- فعل و انفعالاتى كه در ارتش عراق (تقويت جدى) و نيز در ارتش ايران (درگير شدن با انقلاب اسلامى و پراكندگى و حذف سران آن) صورت گرفته بود، توان نظامى عراق را نسبت به توان نظامى جمهورى اسلامى برترى داده بود.
- اوضاع داخلى ايران: عراق به اطلاعات نسبتاً دقيقى از اوضاع اقتصادى و سياسى و درگيرى هاى سياسى گروه هاى مخالف در ايران دست يافته و توانسته بود با استفاده از دستگاه هاى جاسوسى غرب، اطلاعات زيادى در مورد وضعيت نيروهاى مسلح ايران كسب كند. استراتژيست هاى عراقى با توجه به اطلاعات و اخبار موجود متقاعد شده بودند كه ارتش جمهورى اسلامى ، توان لازم را براى ورود به يك جنگ گسترده ندارد و همچنين تعارضات سياسى مسئولان مانع از حضور يكپارچه مردمى خواهد شد. بنابراين نيروى قابل توجه و منظمى وجود نخواهد داشت تا در مقابل قواى عراق قدعلم كند.
- زمينه سازى، جذب و تسليح  بخشى از ضدانقلابيون در خوزستان و جبهه هاى ميانى و شمالى، حركت سريع ارتش عراق را در انديشه طراحان جنگى اين كشور تسهيل مى نمود.
در مجموع همه توان مادى و غيرمادى و برنامه ريزى ها و تمهيدات به عمل آمده در عراق به منظور دستيابى به اهدافى در نظر گرفته شده بود كه مى بايست طى چند روز محقق شود. شواهد موجود و حوادث بعدى نشان داد كه در استراتژى نظامى ياد شده جاى هيچ عاملى كه منجر به كندى حركت نظامى شود در نظر گرفته نشده بود. بر اين اساس بروز هر عاملى در حركت كه منجر به طولانى شدن جنگ مى گرديد خود به خود شكست استراتژى اوليه را به همراه داشت.
• طراحى مانور
سازمان دهى ارتش عراق در حمله سراسرى به مرزهاى ايران اسلامى مبتنى بر ارزش يابى از مناطق موردنظر صورت گرفت و بر اين اساس جزئيات مانور براى هريك از يگان هاى عمل كننده تدوين شد و سپس يگان ها با ابلاغ ماموريت هاى محوله در سراسر مرز صف آرايى كردند.
• جبهه جنوب
براساس طرح مانور ارتش بعث هدف اصلى عمليات كه جبهه جنوب بود به عهده سپاه سوم عراق گذاشته شد. اين سپاه كه لشكرهاى يك و پنج مكانيزه  و لشكر ۹ زرهى را در اختيار داشت براى شروع جنگ لشكر ۳ و ۱۰ زرهى و تيپ ۳۳ نيروى مخصوص را كه قبلاً در سازمان نيروى دريايى عراق بود تحت امر خود گرفت. محورهاى پيش بينى شده عمليات از سوى طراحان جنگ براى تهاجم يك ارتش كلاسيك بر راه ها و معابر وصولى قرار داشت كه به طور طبيعى روش خاصى از تهاجم را ديكته مى كرد. از مشخصات بارز آن استفاده از جاده به منظور تردد وسايل زرهى و پشتيبانى از تك بود. بر همين اساس سپاه سوم عراق نيز متناسب با معابر موجود در جبهه هاى جنوب مانور خود را به شرح زير طراحى كرد:
۱- محور تنومه، شلمچه، خرمشهر
هدف اصلى دشمن در اين محور ضمن محاصره شهر خرمشهر عبور از رودخانه كارون و محاصره و اشغال كامل شهر آبادان بود.
۲- محور نشوه، جفير و اهواز
هدف اصلى در اين محور حركت به سمت اهواز بود. دو محور مذكور ابتدا به لشكر ۵ مكانيزه واگذار شد تا حداكثر به ۴ تيپ ضمن محاصره خرمشهر عبور از كارون و محاصره شهر آبادان و پاكسازى منطقه وسيعى از جنوب اهواز خود را به اهواز رسانده با لشكر ۹ زرهى الحاق نمايد.۱
۳- محور عماره، چزابه، بستان و سوسنگرد
اين محور از مهم ترين معابر وصولى به سمت مركز استان خوزستان، يعنى اهواز به شمار مى رفت. براى همين لشكر ۹ زرهى موظف گرديد ضمن تصرف شهر هاى بستان، سوسنگرد و حميديه، خود را به اهواز رسانده، در آنجا با ديگر يگان هايى كه از جنوب و شمال به اين نقطه مى رسيدند، الحاق نمايد.
۴- محور فكه، شوش و دزفول
پيشروى در اين محور به دليل گستردگى زمين و عمق اهداف به دو لشكر يك مكانيزه و ۱۰ زرهى واگذار شد كه هر دو مى بايستى از معابر فكه و اطراف آن وارد عمل شوند. لشكر يك ماموريت داشت پس از عبور از فكه به سمت رودخانه كرخه و شوش تك نموده، ضمن پشت سر گذاشتن رودخانه و قطع جاده اهواز - انديمشك محاصره اهواز را از طريق شمال كامل كند. لشكر ۱۰ نيز ماموريت داشت با پشت سر گذاشتن مرز در محور پاسگاه هاى شرهانى و بجليه با دو فلش به حركت خود ادامه دهد. با فلش اول به پاكسازى عين خوش و دشت عباس بپردازد و سپس حركت را به سمت پل نادرى روى رودخانه كرخه ادامه داده، با عبور از آن دزفول را محاصره نمايد و با فلش دوم در محور دهلران جناح مطمئن را برقرار سازد. در مجموع سپاه سوم علاوه بر يگان هاى عمل كننده فوق كه قرار بود هر يك در مراحل اوليه وارد عمل شوند، لشكر سه زرهى را نيز به عنوان احتياط در اختيار داشت تا در صورت لزوم وارد عمل سازد.
•جبهه ميانى
سپاه دوم عراق، فرماندهى و هدايت عمليات را در اين جبهه به عهده داشت. براساس ماموريت و اهميت محور، لشكر هاى ۶ و ۱۲ زرهى و ۲ ، ۴ و ۸ پياده و همچنين چندتيپ مستقل در اختيار اين سپاه قرار گرفت. در اين جبهه نيز متناسب با روح كلاسيك حاكم بر ارتش مجهز عراق، محور هاى عملياتى مشخص شد و براى هر يك اهدافى تعيين گرديد. در اين جبهه هدف عمده، تصرف بخش هايى از خاك جمهورى اسلامى بود تا امكان هرگونه واكنش از سوى رزمندگان اسلام به سمت بغداد از ميان برود و با تامين بغداد، اهداف اصلى در جنوب بهتر دنبال شود. براى تامين اين منظور، تنگه و گردنه پاتاق در عمق ۵۰ كيلومترى خاك جمهورى اسلامى به عنوان نقطه اى كليدى و سوق الجيشى در نظر گرفته شده بود. طبق اين طرح فعاليت دشمن از شمال تا پل دوآب شامل ارتفاعات دالاهو و شاه نشين و از سمت جنوب تا ارتفاعات مهم كاسه گران گسترش مى يافت. براين اساس اهداف ذيل در دستور كار يگان هاى سپاه دوم قرار گرفت.
۱- محور قصر شيرين، سرپل ذهاب، پاتاق
تصرف اين محور كه در واقع مهم ترين بخش عمليات اين جبهه محسوب مى شد، توسط ۳ لشكر به شرح زير انجام مى گرفت: لشكر ۶ زرهى مستقيماً از محور خسروى وارد شد و ضمن اشغال قصر شيرين مامور بود تا سرپل ذهاب و گردنه پاتاق پيشروى كند. اين لشكر از دو جناح توسط لشكر هاى ۴ و ۸ پياده  حمايت مى شد. لشكر ۸ در شمال قصر شيرين، با هدف دشت ذهاب و شهر سرپل و لشكر ۴ نيز در جنوب قصر شيرين به سمت گيلانغرب، جناح راست را حفظ مى كرد.
۲- محور مندلى، سومار، نفت شهر
اين ماموريت توسط لشكر ۱۲ زرهى صورت مى گرفت. به خاطر فقدان اهداف مهم در اين محور، ماموريت لشكر ۱۲ به شهر هاى مرزى سومار و نفت شهر و برخى ارتفاعات در شرق اين دو شهر ختم مى گرديد.
۳- محور مهران
اين محور با هدف تصرف شهر مهران و تسلط بر تنگه كنجانچم و در نتيجه قطع جبهه جنوب و شمال، به لشكر ۲ پياده عراق واگذار شد.
• جبهه شمال
مسئوليت اين جبهه بر عهده سپاه يكم عراق بود كه دو لشكر ۱۱ و ۷ پياده را تحت امر خود داشت. اين سپاه ماموريت داشت ضمن حفاظت از منطقه و كنترل معارضان عراقى، نيرو هاى ضد انقلاب را در وارد ساختن ضربه به جمهورى اسلامى ايران تجهيز، تقويت و هدايت كند و در صورت لزوم نيز برخى از ارتفاعات را به اشغال درآورد. يگان هاى تحت امر سپاه يكم، با وجود اهداف محوله، عملاً نقش احتياط نيروى زمينى ارتش عراق را برعهده داشت.
• اوضاع خودى و دشمن در آستانه آغاز جنگ
الف- وضعيت عراق
عراق با توجه به برنامه ريزى هاى طولانى و گسترده، از آمادگى نظامى مناسبى برخوردار بود. يگان ها و نيرو هاى عمل كننده، عمدتاً با آموزش ها و انجام مانور هاى متوالى و فشرده آمادگى خوبى كسب كرده بودند و تجهيزات و امكانات گسترده اى در اختيار آنان قرار داشت. اقدامات وسيع و فعال مهندسى، زمين مناطق عملياتى و معابر وصولى را براى عبور ستون هاى نظامى آماده و امكان پشتيبانى از يك جنگ گسترده و سريع را مهيا ساخته بود. علاوه بر اين، با استفاده از شيوه هاى رايج اطلاعات، شناسايى دقيق از استعداد و گسترش نيرو هاى نظامى جمهورى اسلامى، وضعيت زمين و عوارض آن صورت گرفته بود. عراق علاوه بر اقدامات داخلى در جهت كسب آمادگى، با اعمال ديپلماسى پرتحرك و فعال به لحاظ سياسى نيز زمينه هاى تهاجم را با اعلام مواضع و طرح بهانه هاى متعدد در سطح بين المللى آماده كرده بود. در واقع كشور عراق صلاحيت سياسى و نظامى خود را براى حمايت بسيارى از كشورهاى جهان به خصوص آمريكا و اروپا براى يك اقدام همه جانبه عليه انقلاب اسلامى احراز كرده بود. عراق به واقع در يك توطئه همه جانبه مورد پشتيبانى كامل استكبار جهانى قرار داشت. به طور كلى آمادگى هاى عراق در محورهاى زير خلاصه مى شود:
- انسجام و آمادگى رزمى نيروها به همراه القاى مداوم انگيزه هاى شديد قومى و ناسيوناليستى
- برخوردارى از امكانات و تجهيزات مدرن نظامى
- سازمان نظامى وسيع و كيفى به لحاظ فرماندهى و كادر
- طرح هاى تدوين شده نظامى
- داشتن عوامل ستون پنجم و ضدانقلاب در داخل ايران
- ديپلماسى پرتحرك و فعال
- حمايت تبليغاتى رسانه هاى خارجى
ب _ وضعيت جمهورى اسلامى ايران
نظام جمهورى اسلامى ايران كه هنوز مدت چندانى از استقرار آن نگذشته بود، با بحران هاى عمده سياسى و اقتصادى و نظامى دست و پنجه نرم مى كرد. بر اين اساس با وجود آگاهى مسئولين از احتمال تهاجم عراق، آمادگى لازم براى مقابله با اين اقدام احتمالى فراهم نيامده بود. اوضاع و احوال سياسى بين المللى برخلاف آنچه عراق از آن سود مى برد، كاملاً عليه جمهورى اسلامى بود. رويارويى انقلاب با جهان غرب و استكبار جهانى و ضربه شديد به حيثيت آمريكا با تسخير لانه جاسوسى و... منجر به فشارها و انزواى سياسى جمهورى اسلامى شده بود كه بلوكه شدن دارايى هاى ايران در كشورهاى آمريكا و اروپا، مشكل فروش نفت، قطع ارسال تجهيزات، قطعات و مهمات نظامى و... از پيامدهاى آن محسوب مى شود. علاوه بر اينها، استكبار براى براندازى انقلاب، به ايجاد بحران هاى داخلى اعم از مسائل اقتصادى و اجتماعى و به ويژه درگيرى هاى نظامى در مناطقى چون كردستان،  گنبد، خوزستان و غيره متوسل شده بود كه موجبات تضعيف جمهورى اسلامى را فراهم ساخته بود. در اين شرايط ايران از درگيرى شديد دو جناح سياسى درگير، با اهداف و انگيزه هاى متفاوت، در راس حاكميت كشور رنج مى برد. از سوى ديگر، طى مدتى كه از پيروزى انقلاب سپرى شده بود، هنوز كارى اساسى و بنيادين در جهت تغيير سازمان و فرهنگ حاكم بر ارتش صورت نگرفته بود. سازمان و توان نظامى ارتش بعد از قطع وابستگى هاى آن به آمريكا كه تا مغزاستخوان اين تشكيلات ريشه دوانده بود و شكل جديد مطلوب را نيافته بود كار تصفيه امراى خائن و سرسپرده و جايگزينى آنها هنوز به سامان نرسيده بود، ارتش در بالاترين سطح فرماندهى عناصر مناسبى نداشت و در برخى رده ها نيز چهره هاى مشكوك و بعضاًً ضدانقلاب امكان فعاليت داشتند كه افشا و طرح آنها به زمان بيشترى نياز داشت. در مجموع چنين برآوردهاى نظامى بود كه استراتژيست هاى غرب و عراق را اين گونه متقاعد ساخت كه رژيم بعث در عرض چند روز قادر به اشغال خوزستان و فيصله دادن به مسئله جنگ خواهد بود.
• تهاجم عراق آغاز جنگ تحميلى
اگرچه جنگ با زمينه سازى هاى عراق و تعارضات و اشغال برخى نقاط مرزى از مدتى قبل از ۳۱ شهريور ۵۹ آغاز شده بود، تهاجم سراسرى و رسمى دشمن در روز ياد شده با به كارگيرى حداكثر توان و پشتيبانى گسترده آتش توپخانه و بمباران هاى وسيع هوايى با پشت سر گذاشتن مرزهاى بين المللى شروع شد. دشمن در اين مرحله در تصرف سرزمين هاى گسترده اى چون غرب شوش و دزفول، بيابان هاى جنوب اهواز و همچنين كوهستان هاى جبهه ميانى با مشكل چندانى مواجه نبود. اما در تصرف شهرها با مقاومت هاى پراكنده و چريكى مردم برخورد كه كندى حركت در اين محورها در نهايت منجر به توقف ارتش عراق قبل از دستيابى به اهداف اصلى شد. از آنجا كه هرگونه كندى در حركت نظامى، آسيب به استراتژى جنگ سريع بود، طراحان نظامى عراق دريافتند كه تصور ناتوانى جمهورى اسلامى غلط بوده و واقعيت ها غير از آن است كه فكر مى كردند. مقاومت مردمى و برخى عوامل ديگر چشم انداز شكست استراتژى مذكور را براى آنان آشكار ساخت. عدم تحقق اهداف مورد نظر در مدت زمان تعيين شده، رژيم بعث را بر آن داشت تا در پايان هفته اول با كاهش حركات نظامى در جبهه هاى جنگ و توسل به اهرم هاى سياسى به جنگ خاتمه دهد. بنابراين گزينش سياست صلح طلبانه از سوى صدام آن هم پس از ۶ الى ۷ روز از آغاز جنگ، حكايت از شكست استراتژى اوليه نظامى عراق و نااميدى به آينده جنگ داشت كه تحولات ناشى از آن جنگ را وارد ميدان جديدى ساخت. عملكرد عراق در اين مرحله بيانگر واهمه و ترس فرماندهان نظامى از ورود به شهر ها و رويارويى با مقاومت هاى مردمى در يك جنگ شهرى است. بنابراين تا هنگامى كه به تصرف مطمئن نمى شدند، از حمله مستقيم و سريع پرهيز مى كردند. به عنوان نمونه تيپ ۳۳ نيروى مخصوص با وجود نزديكى به خرمشهر در انجام اقدامات لازم براى ورود به اين شهر تعلل مى ورزيد و لشكر ۹ نيز به دليل مقاومت دليرانه نيرو هاى انقلابى مردم سوسنگرد از داخل شدن به شهر امتناع داشت. تا آنجا كه تعلل و كندى لشكر ۹ به درازا كشيد و عملاً در طول مرحله مورد نظر طراحان نظامى توفيقى به دست نياورد و بلكه خود به عنوان يك عامل اساسى در توقف محور هاى ديگر جبهه نقش ايفا كرد.
•جبهه ميانى
با وجود اهداف اصلى در جبهه هاى جنوب بخش عمده اى از توان نظامى عراق در جبهه ميانى به كار گرفته شد و اين تعارض عملاً منجر به بروز نقاط ضعف عمده اى در جبهه دشمن گرديد. دشمن در جبهه ميانى و شمالى بيشتر حالت دفاعى به خود گرفته بود. براى اين منظور متناسب با شرايط جغرافيايى حد فاصل مهران تا قصرشيرين انتخاب شد تا در اين محور كه از معابر اصلى هجوم به بغداد و برعكس باختران محسوب مى شود با تصرف بخشى از سرزمين هاى ايران و استقرار در ارتفاعات و تسلط بر معابر و تنگه ها امكان تحرك احتمالى جمهورى اسلامى را به سمت بغداد بگيرد. منطقه مورد نظر در استان هاى ايلام و باختران منطقه اى كوهستانى قلمداد مى شود، براى همين از نظر نظامى محدوديت هاى مانورى دارد. وجود بلندى هاى مرزى كه از مهران به سمت شمال از ارتفاع بيشتر برخوردار است، هرگونه تحركات نظامى را به نقاطى چون تنگه ها محدود مى سازد. قرائن موجود نشان مى دهند كه ارتش عراق براى تامين اهداف خود در اين جبهه ارتفاعاتى را در عمق ۳۰ تا ۵۰ كيلومترى عمق خاك ايران (دالاهو، شاه نشين، پاتاق، كاسه گران و...) انتخاب كرده بود. در اين بلندى ها هرگونه تحرك، محدود به چند تنگه خاص مى گردد كه با تصرف آن با حداقل نيرو امكان پدافند مناسب ايجاد مى شود. بنابراين مهم ترين هدف دشمن در اين منطقه تنگه استراتژيك پاتاق بود. جبهه ميانى علاوه بر اهميت نظامى به دليل وجود شهر هاى متعددى چون مهران، سومار، نفت شهر، گيلانغرب، قصرشيرين و سرپل  ذهاب و به خصوص مناطق نفت خيز و تاسيسات مربوط به آن از نظر سياسى و اقتصادى نيز اهميت داشت. مجموع اين عوامل در كنار خوشبينى مفرط نسبت به سهولت پيشروى در جبهه جنوب طراحان نظامى عراق را بر آن داشت تا با وجود اصلى بودن اهداف در جنوب بخش عمده اى از نيرو هاى خود را در اين جبهه به كار گيرند. لذا همزمان با آغاز جنگ ارتش عراق با ۵ لشكر در جبهه ميانى وارد عمل گرديد. اين در حالى است كه با ۴ لشكر مرحله اول جنگ را شروع كرده بود. علاوه بر ۴ لشكر فوق كه از نيروهاى زبده ترى نسبت به جبهه ميانى تشكيل شده بود لشكر سه زرهى را نيز احتياط داشت. به زودى انتقال نيز از جبهه ميانى به جبهه هاى جنوب در دستور كار قرار گرفت...
به هر حال گستردگى ورود عراق در اين جبهه باعث شد تا خيلى سريع به برخى اهداف دست يابد. يگان هاى عراقى با وجود مقاومت به ويژه در قصرشيرين علاوه بر تصرف اين شهر توانستند نفت شهر، سومار، مهران و برخى ارتفاعات را نيز به تصرف خود درآورند. اما با وجود تامين اهداف در برخى محورها مثل مهران و دهلران دشمن در سرپل ذهاب و گيلانغرب با آنكه سه لشكر زرهى و پياده را به كار گرفت با مقاومت شديدى مواجه و حركتش كند شد. در جبهه ميانى نيز شرايط مشابهى حاكم بود. عراق موفق به تامين اهدافش كه مهمترين آن پاتاق و ارتفاعات آن بود نگرديد ضمن ناكامى در تصرف شهرهاى سرپل ذهاب و گيلانغرب به استقرار در ارتفاعات منطقه كه از ويژگى هاى يك پدافند مناسب برخوردار نبود بسنده كرد. در محور خرمشهر ارتش عراق در حوالى پل نو ۴ ۵، كيلومترى شهر متوقف شده بود و خود را براى ورود به شهر آماده مى كرد. در شمال خرمشهر قسمتى از جاده اهواز - خرمشهر به اشغال متجاوزين درآمد ولى اين نيرو هنوز به سمت كارون حركت نكرده بود. در جنوب اهواز دشمن خود را به ۲۰ كيلومترى شهر اهواز رساند. در اين منطقه با وجود اشغال پادگان حميد بخش وسيعى از زمين شمال جفير از جمله هويزه، همچنان فاقد حضور عراقى ها بود. در شمال كرخه  كور، نيروهاى بعثى همچنان مترصد اشغال سوسنگرد بودند و در شمال شهر روى تپه هاى الله اكبر مستقر شده بودند. در اين محور بستان كاملاً تحت تسلط اشغالگران قرار داشت. لشكرهاى ۱ و ۱۰ عراق نيز در حاشيه رودخانه كرخه متوقف شده به سمت دهلران در موسيان نيز گسترش يافتند. در جبهه دهلران دشمن حضور چندانى نداشت، صرفاً به تصرف برخى ارتفاعات مرزى و پاسگاه بيات بسنده كرد. شهر مهران و منطقه وسيعى از شرق آن به تصرف نيروهاى عراقى درآمده بود و آنها با استقرار در تنگه كنجانچم موضع دفاعى گرفته بودند. نيروهاى دشمن در محورهاى سومار و قصرشيرين ارتفاعات زيادى را به اشغال خود درآورده خط متصلى را در ارتفاعات غرب سومار، چرميان، بازى دراز، بخشى از دانه خشك، قراويز و كوره موش به اجرا درآوردند. در شمال غرب نيز به دليل حضور ضدانقلاب و تسلط آنان در نقاط مرزى عملاً تحرك عمده اى از ارتش عراق ديده نمى شد. مجموع اخبار و اطلاعات موجود بيانگر اين واقعيت است كه با وجود قوت هاى ارتش عراق عواملى چند آنان را از دستيابى به اهداف موردنظر باز داشت. به علت آن كه طرح زمان بندى محدود اشغالى عملى نگرديد، فرماندهى نظامى عراق مجبور به اتخاذ مواضع پدافندى ناخواسته در شرايطى شد كه مشكلات زيادى را به ماشين جنگى اين كشور تحميل كرده بود. يكى از دلايل عمده شكست ارتش عراق در تحقق پيروزى قطعى سريع، زمينگيرشدن ناخواسته در وضعيت نه چندان مناسب بود.
• تغيير استراتژى نظامى عراق از هفته دوم
در پى ناكامى ارتش عراق در هفته اول و چشم انداز شكست در جنگ رژيم، عراق بر آن شد قبل از اين كه فرصت را از دست بدهد، با حفظ مناطق اشغالى و از موضع برتر ضمن فعال شدن مسائل ديپلماتيك و همراه ساختن مجامع بين المللى، جمهورى اسلامى را كه تصور مى كرد خواهان پايان جنگ است، به صلح وادار كند. مقامات عراق كه از سقوط كامل خوزستان و سرنگونى رژيم جمهورى اسلامى سخن به ميان مى آوردند، اعلام كردند حاضرند با جمهورى اسلامى از طريق سازمان هاى بين المللى وارد مذاكره شده،  آتش بس يك جانبه اعلام كنند. در صورت پذيرش مذاكره از سوى جمهورى اسلامى، عراق با توجه به امتيازات بسيارى كه به خاطر تصرف بخش هايى از خاك ايران به دست آورده بود، مى توانست حرف نهايى را در مذاكرات بزند. غرب و به خصوص آمريكا و همچنين مرتجعين عرب نيز كه منتظر نتيجه نهايى عمليات عراق بودند،  با مقاومت غيرمنتظره اى كه از سوى مردم انقلابى مشاهده كردند، فعاليت هاى صلح خواهانه خود را آغاز كرده، هيات هايى را به دو كشور روانه ساختند. مقامات جمهورى اسلامى به خوبى درك كرده بودند تا زمانى كه عراق در داخل خاك ايران حضور دارد، پذيرش هر گونه مذاكره با توجه به سوابق عراق نتيجه اى جز در اختيار نهادن اهرم هاى قوى به اين كشور و استكبار دربرنخواهد داشت. جمهورى اسلامى ايران با شروع تبليغات و پيشنهادات صلح آميز اعلام كرد تا وقتى يك سرباز عراقى در خاك جمهورى اسلامى باقى است، حاضر به مذاكره با عراق نيست. اين موضع گيرى قاطعانه با توجه به زمينگير شدن ارتش عراق، جنگ را وارد مرحله جديدى كرد.
•اشغال خرمشهر
تا روز هفتم جنگ، عراقى ها همچنان پشت ديوار هاى خرمشهر متوقف بودند. يكى از دلايل اين وقفه، مقاومت نيرو هاى مردمى از يك سو و وحشت عراق براى ورود به شهر و پيش بينى جنگى شديد از سوى ديگر بوده است. بنابراين عراقى ها كه تا اين تاريخ با حداقل توان قصد اشغال شهر را از طرق اجراى آتش و محاصره آن داشتند، ناچار توان بيشترى را صرف ورود به شهر نمودند. تصميم جديد از روز ۷/۷/۵۹ به اجرا درآمد. دشمن كه تلاش خود را در جاده شلمچه تمركز كرده بود، از طريق پل نو به سمت خرمشهر اقدام به تك كرد. اين حمله ابتدا با مقاومت رزمندگان اسلام در حوالى پل نو درهم كوبيده شد و به شكست انجاميد. با ادامه و تشديد مقاومت در محل پل نو، فرماندهى نظامى عراق جبهه اى در حاشيه اروند گشود تا با حركت به سمت بندر، به درون شهر نفوذ كند. طى روز هاى ۹ و ۱۰ مهر، با تقويت شديد نيرو هايش وارد عمل شد، اما با وجود تلاش ۳ روزه كه هدف اصلى اين لشكر اهواز بود. در نتيجه فرعى بودن محور خرمشهر و آبادان آشكار است. با اجراى شديد آتش توپخانه دشمن در محور بندر تنها توانست ۵۰۰ متر پيشروى كند و موقتاً ساختمان مركزى بندر را به اشغال خود درآورد. تا تاريخ شانزدهم مهر، جنگ و گريز همچنان ادامه داشت و عراقى ها ديوانه وار با كوبيدن سر  خود به ديوار هاى شهر تلاش مى كردند راهى به داخل بيايند. در اين روز دشمن با يك مقدمه چينى و طراحى جديد و تقويت مضاعف نيروى عمل كننده و يك برنامه ريزى براى اجراى شديد آتش توپخانه و ادوات، بار ديگر وارد عمل شد. اين حركت عمده دشمن در حالى صورت مى گرفت كه با گذشت ۱۵ الى ۱۶ روز از آغاز جنگ، خستگى طاقت فرساى مبارزات و مقاومت ها بر روح و جان رزمندگان چيره شده بود و افزون بر آن شهادت و جراحت تدريجى نيرو ها و عدم جايگزينى آن، محور هاى مقاومت را با كمبود مدافع مواجه ساخته بود. روز هفدهم، هجوم دشمن از محور هاى مختلف به سوى شهر آغاز شد و شهر زير حجم سنگينى از آتش قرار گرفت. مقاومت نيرو هاى خودى در محور بندر طورى بود كه يگان هاى دشمن را دچار شگفتى كرده بود. به خاطر همان مشكلاتى كه ذكر شد، نيرو هاى دشمن در اكثر محور هاى هجوم توانستند پيشروى كنند. اين پيروزى حركت آنان را براى اشغال نهايى تسهيل كرد و سرانجام به سقوط كامل شهر منجر شد. با طولانى شدن جنگ در خرمشهر، لشكر ۳ عراق، از كارون عبور كرد تا با محاصره آبادان موجبات قطع كمك رسانى به جبهه خرمشهر فراهم گردد. پس از عبور يگان هاى مامور از كارون در تاريخ ۱۹/۷/،۵۹ تعرضات نيروهاى عراقى در خرمشهر تشديد گرديد و در گام بعد، عراقى ها توانستند در ۲۱ مهر با استفاده از تاريكى شب و استفاده از امر غافلگيرى به ساختمان هاى كوى طالقانى كه از نظر سوق الجيشى براى مدافعان حائز اهميت بود، رسيده، آن را به اشغال خود درآوردند. بنابراين دشمن با كسب جا پا در مدخل شهر، محاصره پادگان دژ و همچنين عبور از كارون، خرمشهر را در معرض سقوط كامل قرار داد. تنها مقاومت حماسه آفرينان بود كه اجازه تسلط دشمن را به سادگى به شهر نداد. با توجه به شرايط فوق، حركت بعدى دشمن تسريع شد تا اينكه دشمن با حمله اى سنگين در تاريخ ۲۴مهر تسلط را بر شهر قطعى كرد. در اين روز دشمن از دو محور پادگان دژ، كشتارگاه و خيابان چهل مترى به سمت قلب شهر و از محور سوم به سمت پل خرمشهر پيشروى كرد. تهاجم دشمن كه طى چند روز به شدت ادامه داشت، نيرو هاى مقاومت را تضعيف كرده بود. اصرار عراقى ها براى تصرف شهر تا حدى بود كه شب ها نيز دستور درگيرى داشتند تا هرچه بيشتر جبهه مقاومت را تضعيف كنند. در اين روز سنگين ترين درگيرى ها رخ داد و با پيشروى يگان هاى عراقى، شهر در معرض سقوط قرار گرفت، طورى كه نيرو هاى مدافع براى ممانعت از سقوط شهر بى محابا با اسلحه سبك و كوكتل با نيرو هاى دشمن و تانك هاى آنان روبه رو مى شدند. شدت درگيرى در اين روز و حماسه خون و شهادت، روز ۲۴ مهر را خونين ترين روز درگيرى ساخت تا جايى كه به خاطر اين روز نام خرمشهر به خونين شهر تغيير يافت. از اين تاريخ سقوط شهر قطعى بود، اما رزمندگان اسلام به خود اجازه نمى دادند با دست خود، شهر را به دشمن واگذار كنند. در نتيجه حتى با وجود فشار برخى مسئولان مبنى بر تخليه شهر، حاضر به خروج از شهر نشدند و به مقاومت ادامه دادند. تلاش دشمن ادامه يافته، حلقه محاصره به سمت مسجد جامع و پل خرمشهر تنگ تر شد. جنگ ۲۴ مهر، تلفات سنگينى به يگان هاى عراقى وارد كرد و سازمان يگان ها را از هم پاشيد، براى همين تداوم عمليات احتياج به فرصتى داشت تا يگان ها را بازسازى كرده، با تقويت خود، مقدمات ضربه نهايى را فراهم سازند. در اين فاصله تيپ ۱۱۲ و نيرو هاى جيش الشعبى و گارد مرزى، جبهه عراقى ها را تقويت كرد و سرانجام با شروع آبان ماه، يورش نهايى عراقى ها به سمت دو هدف مهم يكى پل و ديگرى مسجد جامع آغاز شد. بار ديگر خرمشهر شاهد شديدترين درگيرى ها شد. پس از دو روز عراقى ها توانستند با بستن پل خرمشهر و دستيابى به مسجد جامع اشغال خرمشهر را كامل كنند. اشغال خرمشهر هر چند با پرداخت بهايى گزاف از روى دوش فرماندهى نظامى عراق برداشته شد، اما مقاومت خرمشهر فصلى برجسته در تاريخ جنگ تحميلى محسوب مى شود.
• محاصره آبادان
بنا به اسناد و مدارك موجود آبادان يكى از اهداف عمده عراق در تهاجم بود كه طبق اظهار كارشناسان نظامى عراقى اهميت استراتژيكى نيز داشته است. اين منطقه مى توانست آرزوهاى ديرينه حزب بعث را براى تسلط بر اروندرود و همچنين دستيابى به سواحل مناسب در خليج فارس تحقق بخشد. همزمان با اوج درگيرى ها در خرمشهر از تاريخ شانزدهم مهر به بعد همه اخبار و شواهد حكايت از قصد دشمن براى عبور از كارون و محاصره آبادان داشت، اما توجه چندانى از سوى فرماندهان خودى به اين جبهه نشد، هر چند در صورت توجه نيز عدم آمادگى نظامى جمهورى اسلامى مانع بود تا بخشى ديگر از نيروها صرف اين جبهه شود. سرانجام طى روزهاى نوزده و بيست مهر نيروهاى عراق با نصب پل بى هيچ مقاومتى از كارون عبور كردند و بدون برخورد با مانعى جدى خود را به جاده آسفالته اهواز - آبادان رسانده، آن را در حد فاصل مارد تا جنوب دارخوين مسدود كردند و در مرحله بعد به سمت آبادان سرازير شدند. نيروهاى عراقى پس از گسترش سرپل خود و تامين جناح چپ در محورهاى سلمانيه و جنوب دارخوين با سه فلش به سمت آبادان حركت كردند. بخشى از نيروها در حد فاصل كارون و جاده اهواز _ آبادان به سمت جنوب حركت كردند. بخشى ديگر مستقيماً از روى جاده آسفالت به سمت پل ورودى شهر آبادان در ايستگاه ۷ و بخش سوم كه به نظر مى رسد، فلش اصلى بود، با عبور از جاده اهواز - آبادان به سمت جاده آبادان، ماهشهر و بهمنشير به راه افتاد. عراقى ها تا تاريخ ۲۳/۷/۵۹ ضمن حضور بر روى جاده ماهشهر و مسدود ساختن آن در محورهاى ايستگاه ۷ و ايستگاه ۱۲ خود را به دروازه هاى شهر نزديك كردند و آبادان از نظر ارتباط زمينى محاصره شد. مشكل كمبود نيرو اجازه نمى داد نيروهاى جان بر كف در همه محورها روياروى دشمن باشند. رزمندگان اسلام با حداقل امكانات دو جبهه مهم در آبادان در ايستگاه ۷ و ۱۲ گشودند تا مانع ورود دشمن به شهر شوند. پس از محاصره نسبى شهر نوعى توقف و تعلل از سوى دشمن براى ادامه جنگ در اين محور مشاهده شد كه مى توان چند عامل زير را در جهت تبيين آن برشمرد:
- شدت درگيرى هاى شهرى در خرمشهر و اصلى بودن آن
- واهمه و ترديد نيروهاى محاصره كننده در محور آبادان براى ورود به جزيره آبادان
- مقاومت هاى انجام شده و طبيعتاً تحمل تلفات
به هر حال اين بلاتكليفى عراقى ها در شرق كارون به رزمندگان اسلام فرصت داد تا ضمن جلوگيرى از ورود دشمن به آبادان، تعرضات و عملياتى را هر چند محدود و گاه ناموفق انجام دهند. اين اوضاع تا چهار آبان يعنى با اشغال كامل خرمشهر كه تمركز فرماندهى نظامى عراق به جبهه آبادان معطوف شد، ادامه يافت. پس از اين تاريخ دشمن زمينه سازى هاى لازم را براى عبور از بهمنشير انجام داد تا با حضور در جزيره آبادان و اتصال خود به اروندرود محاصره آبادان را كامل كند و شهر را بدون تن دادن به درگيرى ديگرى همچون درگيرى خرمشهر اشغال نمايد.
• تلاش ناموفق دشمن در سوسنگرد
هر چند توجه اصلى دشمن به محور خرمشهر و آبادان معطوف مى شد، اما نيروهاى عراقى در جبهه سوسنگرد از تحرك باز نايستاده، تلاش مى كردند با پشت سر گذاشتن شهر سوسنگرد براى دستيابى به اهواز و الحاق با لشكرهاى ديگر اقدام به پيشروى كنند. نخستين بار هفتم مهر بود كه دشمن با برخوردار بودن از موضعى برتر از شمال سوسنگرد وارد آن شد و از طرف ديگر تلاش اصلى خود را متوجه شرق سوسنگرد و از جاده سوسنگرد حميديه به سمت اهواز حركت كرد. رزمندگان از محورهاى مختلف به بخش شمالى شهر رفتند تا مانع ورود دشمن به شهر شوند. شدت فشار دشمن و آتش توپخانه اى كه از قبل همه شهر را فرا گرفته بود، گسترده تر از تعداد اندك نيروهاى مقاومت بود. در نتيجه با شهيد و مجروح شدن برخى و عقب نشينى برخى ديگر دشمن وارد مى شود. با تسلط دشمن در منطقه و پشت سر گذاشتن سوسنگرد پيشروى عراق به عمق خاك ايران اسلامى شدت يافت و در اندك زمانى به علت فقدان نيروى دفاعى عراقى ها به يك كيلومترى حميديه رسيدند. حضور دشمن در اين منطقه خطر قطع جاده مهم اهواز - انديمشك را به وجود آورد كه خطرى اساسى براى شهر اهواز بود. نيروهاى خودى با عجله سنگرهايى براى مقاومت تدارك ديدند. مسلم بود كه حركت دشمن تداوم خواهد يافت. در اين ميان تعدادى از رزمندگان كه سنگين ترين سلاح آنان آرپى جى۷ بود، تصميم گرفتند عليه دشمن عمليات كنند. اين حمله كه بعدها به شبيخون اول يا عمليات «غيور اصلى» موسوم شد، در ساعت يك بامداد روز نهم مهر با شليك همزمان ۹ آرپى جى۷ به سوى تانك ها و نفربرهاى دشمن آغاز شد و رزمندگان با ورود به درون مواضع دشمن به انهدام تانك ها و مواضع آنها اقدام كردند با آنكه عمليات از نظم مناسبى برخوردار نبود موجب وحشت عراقى ها شد و آنان را به عقب نشينى واداشت طورى كه با روشن شدن هوا، مسافت زيادى عقب نشينى كردند. دشمن كه ابتدا از سرعت پيشروى و فقدان مقاومت جدى تعجب كرده بود با اين عمليات احتمال فريب را از سوى نيروهاى اسلام از نظر دور نداشت و عقب نشينى كرد. در نتيجه شهرهاى سوسنگرد و حتى بستان نيز آزاد شد و تحت كنترل نيروهاى اسلام درآمد. لشكر ۹ عراق با استقرار در مرز چزابه مجدداً حركت خود را آغاز كرد كه به علت فقدان نيروى كافى در بستان اين شهر به تدريج به اشغال عراقى ها درآمد و يگان هاى دشمن به سمت سوسنگرد سرازير شدند. با توجه به حضور قبلى در تپه هاى الله اكبر از دو جناح شهر سوسنگرد تحت تهاجم قرار گرفت.
*تهيه شده در مركز مطالعات و تحقيقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامى (با تلخيص)

 

 

قدرت با تمامى تصميماتى كه انسان ها هر آينه در عرصه شرايط زندگى خويش اتخاذ مى كنند و حوادثى كه به تاريخ زمان ايشان شكل مى دهد در ارتباط است اما حوادث مى توانند مستقل از تصميمات انسان ها باشند. ساخت هاى اجتماعى بدون مداخله تصميمات روشن نيز تغيير مى كنند ولى وقتى پاره اى تصميمات اتخاذ مى شوند - يا  مى توانند اتخاذ شوند ولى نمى شوند - پى بردن به اين نكته كه چه كسى قادر به اتخاذ آنهاست و چه كسى نيست در عرصه واقعيت هاى قدرت از اهميت اساسى برخوردار است. از ميان ابزارهاى قدرت مى توان از امكانات توليد صنعتى، خشونت هاى نظامى، سازمان سياسى و قالب گيرى افكار عمومى نام برد. تنها به حسب گستره حيطه، درجه تمركز و در دسترس بودن اين ابزارهاى قدرت است كه مى توان نقشى را كه تصميمات روشن مى توانند ايفا نمايند مشخص ساخت و مكانيسم تقدير را در ساختن وقايع جنگ و صلح تحليل كرد. در جوامعى كه در آنها ابزارهاى قدرت ابتدايى و غيرمتمركز است تاريخ با تقدير به اشتباه گرفته مى شود. اقدامات بى شمار انسان هاى بى شمار محيط هاى محلى را تغيير داده و به تدريج مجموعه ساخت ها را تغيير مى دهند اين تغييرات كه جريان تاريخ را تشكيل مى دهند بدون اطلاع انسان ها حادث مى شوند. اما در جوامعى كه در آنها ابزارهاى قدرت فوق العاده  قوى و متمركز است چند انسان مى توانند در درون ساخت تاريخى جامعه در وضعى قرار گيرند كه هر گونه تصميم آنها در استفاده از اين ابزار قوى قدرت، شرايط زندگى غالب انسان ها را تغيير دهد. امروزه  اين سرآمدان قدرت در شرايطى كه در مجموع توسط خود ايشان انتخاب نگرديده است تاريخ ما را مى سازند. انسان ها براى ساختن تاريخ آزادند اما در عصر مدرن صنعتى برخى از انسان هاى ديگرى در ساختن تاريخ آزادى دارند زيرا آزادى اى كه اينان از آن برخوردارند شامل دستيابى آنها به ابزارهاى تصميم گيرى و استفاده از ابزار قدرتى كه تاريخ امروزى از طريق آنها ساخته مى شود نيز مى گردد در حالى كه اين امر براى انسان هاى فاقد قدرت يك حادثه اجتناب   ناپذير به شمار مى آيد براى انسان هايى كه در راس قدرت قرار دارند فقط يك تصميم است، تصميمى كه بايد اتخاذ شود.» (علل جنگ جهانى سوم، سى رايت ميلز، صص۳۹-۳۷)

در چنين شرايطى است كه تصميمات صاحبان قدرت با دلايل اقتصادى يا حيثيتى و جاه طلبانه مى تواند به انگيزه اى براى جنگ تبديل شود. براى مثال بقاى ساخت ها و سازمان هاى گوناگون اجتماعى بستگى دارد به ميزان كاركرد مثبت آنها و هر گاه كه به كاركردى نامناسب يا خنثى تحول يابند ضرورت وجودى خود را نيز از دست مى دهند. به همين دليل در شرايط طولانى صلح آميز ساخت هاى نظامى، موجوديت شان زير سئوال مى رود و ضرورت وجودى آنها بى معنى مى شود و بسان نوعى انگل تلقى مى شوند كه سهم قابل توجهى از هزينه ها را به خود اختصاص داده اند. اين احساس به ويژه در زمانى تشديد مى شود كه جامعه با مشكلات اقتصادى مواجه باشد. در چنين شرايطى نظاميان حرفه اى براى اثبات موجوديت خود، راه حل هاى نظامى را در پاره اى از مشكلات خارجى يا داخلى تشويق مى كنند. در شرايط جنگى كه كاركرد ساخت هاى نظامى افزايش مى يابد آنها از اين طريق به نفوذ فوق العاده اى دست يافته و نظاميان به مسئوليت هاى بزرگ ديپلماتيك و ادارى مى رسند و در پارلمان ها و مجامع بزرگ به سخنان آنها به عنوان كارشناسانى كه در بورس قرار دارند گوش مى دهند و بر مبناى اظهارات آنان تصميم گيرى مى كنند. از طرفى مجتمع هاى نظامى _ صنعتى امروزه حلقه اى از رهبرى را كه از پيوند بازرگانان _ سياستمداران و رهبران نظامى در قلب اين مجتمع ها به وجود آمده است پديد آورده اند كه انگيزه هاى اقتصادى را براى ايجاد بازار، دستيابى به بازار و مواد خام و فروش توليدات نظامى، در اختيار رهبران نظامى قرار مى دهد.
• NGOها و جامعه مدنى مهارگران جنگ
بار اصلى جنگ و هزينه هاى انسانى، عاطفى و اقتصادى آن بر دوش جامعه است در حالى كه هزينه دهندگان اصلى جنگ در همه جوامع كمترين نقش را در تصميم سازى هاى جنگ دارند. به گفته دكتر على شريعتى در جنگ ها آنان كه يكديگر را نمى شناسند با هم مى جنگند اما آنان كه يكديگر را مى شناسد يعنى سياستمداران و رهبران با يكديگر نمى جنگند و هر جا خطر به آنها نزديك شد مذاكره و صلح مى كنند. بنابراين بايد جامعه خود بتواند درباره جنگ و تصميمات مربوط به  آن موثر باشد. در جوامع دموكراتيك امروز وجود NGO ها و جامعه مدنى مستقل از دولت سبب شده است كه مردم بتوانند در شرايط جنگى با بسيج نيروهاى ضدجنگ اعمال فشار كنند و بر دولتمردان تاثير گذار باشند. در جريان جنگ ويتنام، تظاهرات گسترده مردم در آمريكا سرانجام دولت اين كشور را مجبور به خروج از ويتنام كرد. در جريان جنگ اخير آمريكا و متحدان آن عليه عراق، درست در بحبوحه شرايط جنگى يك ميليون نفر عليه جنگ در برابر كاخ سفيد تظاهرات كردند. با اين حال جنگ به وقوع پيوست و عراق اشغال شد. اين امر نشان مى دهد كه حتى با وجود جامعه مدنى، حكومت به دليل در اختيار داشتن ابزارها و سازمان هاى قدرت، جبارانه عمل مى كند و اگر مقاومت جامعه مدنى نباشد به ويژه در شرايط و فضاى روانى جنگ، استعداد ديكتاتورى و تحميل نظر قدرتمندان بر جامعه افزون مى شود و امنيت ملى و جنگ بهانه اى براى محدود كردن آزادى ها و حتى سركوب مى گردد و دولت ها فرصتى براى بسط يد و فعال مايشاء شدن پيدا مى كنند. هر چند فاجعه تروريستى و جنايت بار يازده سپتامبر در افكار عمومى آمريكا و غرب زمينه اى را پديد آورده بود كه به رغم تظاهرات يك ميليون نفرى در برابر كاخ سفيد، اكثريت نسبى مردم از جنگ حمايت كنند. اما واقعيت اين است كه فقط با وجود نهادهاى مستقل غيردولتى متعدد و متكثر و جامعه مدنى مى توان جنگ را مهار كرد و مانع از اتخاذ تصميم گيرى ها به دست آنانى شد كه الينه جنگ شده ا ند. آنجا كه جامعه مدنى غايب است جامعه و حتى دولت قربانيان جنگ خواهند شد. زيرا جامعه مى فهمد هزينه اجبارى مى پردازد و دست اندركاران مستقيم جنگ در موقعيت روانى پيروزى و شكست و يا البته جنگ قرار مى گيرند. در چنان شرايطى رفتار جامعه هم قابل پيش بينى نيست. وجود جامعه مدنى به عقلانيت و رفتارهاى عقلايى دولت ها در شرايط جنگى كمك مى كند و برآورد نيروها و پيش بينى ها را امكان پذيرتر مى سازد و عقل جمعى را در امور فعال مى سازد.
• جنگ و حقوق بشر
جنگ از شوم ترين پديده ها و اختراعات انسانى است. گرچه از بعد روانكاوى، ريشه هاى جنگ را در غريزه خشونت طلبى يا قواى غضبيه و شهويه انسان مى دانند اما جامعه شناسان آن را بيشتر يك پديده اجتماعى و ابداع فرهنگى مى شناسند. جامعه رشديافته و سازمان واره مى تواند غرايز فردى را مهار كند و مانع از تبديل آن به دوزخى براى اجتماع شود. از بعد جامعه شناختى و معرفت شناختى مى توان گفت يكى از علل و دلايل جنگ، فقدان باور به كرامت انسان است. به ميزانى كه ارزش  و كرامت انسان در جامعه اى به رسميت شناخته شود صداى جنگ، انگيزه و تمايل به جنگ به خاموشى مى رود. ما اينك در عصر پارادايم حقوق بشر به سر مى بريم. به ميزانى كه احترام به انسانيت افزون شود منحنى جنگ نزولى خواهد شد. چنانكه در آخرين مقاله ام در روزنامه واشينگتن پست آمده است: ما در عصر پارادايم حقوق بشر به سر مى بريم يعنى اين معادله كه به ميزان رشد اخلاق و تربيت بشر، احترام به انسان ها فزونى مى گيرد. پس ما نمى توانيم به عصر ماقبل آن بازگرديم كه به سادگى جان انسان ها را درو مى كنند. جنگ يعنى نابودى زندگى و تهديد حق حيات. چگونه مى توان به استناد عبارت «حق حيات» در ماده سوم اعلاميه جهانى حقوق بشر خواستار لغو مجازات اعدام حتى براى شروران شد تا حرمت انسان به ماهو انسان حفظ شود اما جنگ را كه هزاران انسان در آن بدون جرم و بدون محاكمه و به ناحق اعدام مى شوند پذيرفت؟ يك مخالف اعدام و مدافع حقوق بشر با جنگ نظامى و حتى با جنگ اقتصادى مخالف است. اولى جان مى گيرد و دومى فقر و بدبختى مى آورد و اولين قربانيان هر نوع جنگى همان مردمانى هستند كه با ادعاى دفاع از آنها وارد كارزار شده اند.
در عين حال بايد با اين پديده شوم برخورد پيشگيرانه داشت. همانطور كه گاستون بوتول نيز توجه دارد با ورود به موقعيت جنگ فضاى روانى جامعه دگرگون مى شود. انسان هايى كه تا پيش از آن تحمل جراحتى براى خود يا ديگران را ندارند به سادگى آمادگى جان باختن و جان ستاندن مى يابند. جهان بينى و جهان ارزش هاى اجتماعى متحول مى شود، زمين، كشور، ملت، آرمان، مذهب ، آينده و امنيت براى همگان، اولويت، فوريت و تقدس پيدا مى كنند و انسان ها جان خويش را با آن معامله مى نمايند. در فضاى جنگ ارزش هاى حقوق بشر رنگ مى بازند و اصل تنازع بقا حاكم مى شود. كنش هاى عاطفى بر كنش هاى عقلانى غلبه پيدا مى كنند كه آثار آن حتى تا سال ها پس از جنگ برجاى مى ماند و بازگشت به وضعيت تعادل و خرد ورزى را زمان بر و هزينه بر مى رساند. اينها عوارض ذاتى جنگ و اجتناب ناپذيرند از اين رو در همه اديان به ويژه اسلام اصل بر صلح و زندگى مسالمت آميز است و تنها به كسب آمادگى دفاعى توصيه مى شود«و اعدوالهم مااستطعتم من قوه و من رباط الخيل ترهبون به عدوالله و عدوكم» (انفال - ۶۰) و در شرايط جنگى اگر دشمن آمادگى داشت بايد بى درنگ صلح را پذيرفت.«و ان جنحوا للسلم فاجنح لها و توكل على الله »(انفال - ۶۱)

• منطق درونى جامعه و پيش بينى ها و خطاها
رفتار جامعه قابل پيش بينى دقيق  نيست و شبكه اى از عوامل در تعيين رفتار آن دخيل است. «حس تحقير» يا «مظلوميت» و «احساس خطر» از جمله مهم ترين آنها هستند. حس تحقير را در روانشناسى با تئورى ناكامى پرخاشگرى توضيح مى دهند و احساس خطر را با تئورى هاى بيولوژيكى و واكنش هاى غريزى در برابر خطر تبيين مى كنند. در جنگ ۸ ساله ايران و عراق مصاديق فراوانى براى آنها مى توان يافت كه يكى از شگفت ترين مصاديق كه برخلاف پيش بينى سياستمداران و روشنفكران رخ داد، رويدادهاى مرداد ماه ۱۳۶۷ است. اين رويدادها براى امروز نيز پندآموزند. اگر سياستمداران و روشنفكران، منطق درونى جامعه را بفهمند در برابر برخى رخدادها غافلگير و شگفت زده نخواهند شد، چنانكه انتخابات سوم تير ۱۳۸۴ به دليل بيگانگى آنها با گفتمان عرصه عمومى و آنچه در بطن جامعه و مطالبات واقعى آن مى گذشت رخ داد و اشتباهات اصلاح طلبان و روشنفكران در درك و تحليل جامعه، فرصت هاى بى نظيرى را در اختيار نيروهاى اصولگرا نهاد. اين پيروزى از آن اصولگرايان نيست بلكه با اشتباهات اصلاح طلبان به آنان ارزانى شده است. غرض از اين تعريض، توجه به واقعيات اجتماعى براى پيش بينى رفتارهاست. جامعه شناس در مقام تشخيص حق و باطل و صدور حكم حق و باطل بودن و احكام اخلاقى و ارزشى نسبت به واقعيات نيست و بايد آنها را مستقل از جنبه هاى ارزش داورانه بشناسد اما در جامعه ما پيش بينى ها و قضاوت ها مبتنى بر داورى هاى ارزشى و تمنيات و آرزوهاى افراد است نه واقعيات. از اين منظر، يادآورى يك مصداق و تجربه  در واپسين روزهاى جنگ ۸ ساله عراق عليه ايران بسيار سودمند است. به منظور درك عينى تر اين تجربه و بازسازى  واقعى تر فضاى آن هنگام روزنوشت هاى آن ايام را كه به نحو چكيده تحرير شده اند عيناً بازگو مى كنم. در اين تجربه به وضوح نقش عوامل ساختى و فردى و تركيب آنها را در جنگ و تحول شرايط جنگ مى توان ملاحظه كرد. اگر مجال بسط و تفصيل بيشتر وقايع تير و مرداد ۱۳۶۷ بود اين تجربه به صورت شفاف ترى تبيين مى شد.
مطالعه موردى
پنج شنبه ۱۶ تيرماه ۶۷
همه خود را باخته اند و منتظر معجزه اند
در شرايط بسيار سختى هستيم، همه از هم مى پرسند چه شده، چه اتفاقى افتاده؟ بعضى مى گويند توافق شده است. بعضى مى گويند خيانت شده و بعضى مى گويند جمهورى اسلامى ضعيف شده و... همه احساس خطر مى كنند ولى احساس خطر  انگيزه جبهه رفتن نمى شود. در طول انقلاب خطرها هميشه محرك مردم بوده و آنها را دوباره مجتمع كرده كه نمونه اش در شهادت بهشتى و ۷۲ تن ديده شد ولى وقتى احساس خطر مى تواند مردم را به جبهه بكشاند كه آنها چشم انداز و دورنماى روشن و خوبى را ببينند و اگر دورنماى تاريك، مبهم يا ناگوارى را ملاحظه كنند قيام نمى نمايند و هر كدام خواهند گفت وقتى چنين آينده اى داريم ديگر چرا خود را فنا كنيم. بعضى افراد كه از شعور سياسى خوبى برخوردارند انتظار حركت ها و تحولات آنى يا خطرناكى را مى كشند. خود من وقتى شب مى خوابم انتظار دارم فردا صبح با وضع جديدى روبه رو شوم، همانطور كه شب خوابيديم و فردا سقوط فاو و دنبال آن شكست هاى پى درپى را داشتيم.
بسيارى در انتظار معجزه اى از سوى ستاد كل و  هاشمى هستند و مى خواهند ببينند چه مى كند و در همين شرايط ستاد كل اطلاعيه اى صادر كرد كه آب سردى بر انتظارات بود زيرا در اولين اطلاعيه خود كه خيلى بااهميت جلوه داده شد هيچ كار تازه اى نداشت و از مردم دعوت كرد كه به يارى رزمندگان بشتابند. اين همان خواسته اى بود كه هر روز و هر شب مكرر در رسانه ها اعلام مى شد. ستاد كل در اولين اقدام خود نبايد چنين مى كرد. از طرف ديگر نبايد جنگ را ديگر به نيروهاى داوطلب متكى كرد.
جمعه ۱۷ تير ۶۷
جنگ و نفوذ دشمن به آبادان و اشغال مهران
در اخبار امشب خبر بمباران مواضع دشمن توسط هواپيماهاى خودى در جزيره مينو را داشتيم كه نشانگر ورود عراق به خاك ما بود. نيروهاى عراق از يك مانع طبيعى بزرگ يعنى شط العرب گذشته و به جزيره مينو وارد شدند. ورود به جزيره مينو يعنى از دست رفتن آبادان و خرمشهر زيرا در فاصله بسيار اندكى از آنها قرار دارد. جزيره مينو وصل به آبادان است، فاصله آبادان تا خرمشهر هم چند دقيقه بيشتر نيست.
جزيره مينو اهميت استراتژيك دارد و يكى از راه هاى حمله نيروهاى ايران به فاو بود.
دوشنبه ۲۷ تير ۶۷
شوك قبول قطعنامه ۵۹۸
در حالى كه شعارهاى رسمى ادامه جنگ تا سرنگونى صدام حسين بود ناگهان افكار عمومى با خبر پذيرش قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل متحد مبنى بر خاتمه جنگ ايران و عراق و اجراى صلح مواجه شد. يكسال بود كه ايران با پذيرش قطعنامه مخالفت مى كرد. برخى از نيروهاى رزمنده دچار واكنش هاى پرخاشگرانه و تند شدند. روحيه  نيروهاى رزمنده ضعيف شده و انگيزه جنگ در آنها وجود نداشت. عراق نيز از همين فرصت استفاده كرد و بر حملات خويش افزود. برادرم علا كه در جنگ مجروح و معلول شد گفت: ما در دوكوهه بوديم و قرار بود به منطقه خرمشهر فرستاده شويم ولى ناگهان گفتند گردان عمار حاضر شوند و ظرف پانزده دقيقه مجهز شده و حركت كرديم. به ما گفتند دشمن ده كيلومتر پيشروى كرده ولى ما وقتى به كرخه در نزديكى انديمشك رسيديم كه حدود ده ها كيلومتر با خط مقدم و نوار مرزى فاصله داشت، ديديم افواج تانك و نفربر و خودرو در حال عقب نشينى و فرار هستند. علا گفت ما هرچه رفتيم به عراقى ها برنخورديم. آخر نيرو ها منطقه را خالى كرده بودند و به شهر كه مى رسيدند يك اسلحه ژ.۳ را به ۱۵۰ تومان مى فروختند تا پولى براى سفر به شهر خود داشته باشند. ۱۵۰ تومان پول كرايه اتوبوس از انديمشك به تهران است و بس. علا مى گفت بالاخره به تنگه اى  رسيديم كه عراقى ها تا بعد از آن آمده بودند ولى شايد از اينكه جلوى خود را كاملاً خالى ديده بودند ترسيده و به تصور اينكه دامى در پيش است به پشت تنگه بازگشته بودند. آنجا مستقر شديم. دم صبح بود كه صفى از تانك هاى دشمن را در مقابل خود ديديم. درگيرى آغاز شد، ما تنها سلاح انفرادى با دو قبضه آرپى جى و دو تيربار داشتيم. گلوله آرپى جى تمام شد و تنها دو تا مانده بود كه فرمانده اجازه شليك آن را نداد و مى گفت اين دو را بايد نگه داريم. ممكن است لازم شود. گروهان باهنر از پهلوى دشمن وارد عمل شده و ۵ تانك آن را در دشت به آتش كشيدند ولى خودشان هم خيلى آسيب ديدند. آتش عراق خيلى سنگين بود، يك تير مستقيم تانك به خاكريز ما اصابت كرد و مرا چند متر به آسمان پرتاب كرد، فوراً مرا به پشت خاكريز بعدى كشاندند، موجى شده بودم و...
سه شنبه ۲۸ تيرماه ۶۷
حملات گسترده هوايى عراق پس از قبول قطعنامه توسط ايران ادامه يافت. همه به خاطر پذيرش قطعنامه مسئله دار شده بودند. پيام تكان دهنده امام پس از قبول قطعنامه چون آبى بر آتش بود.
امروز از ظهر راديو مكرر خبر از پيام مهمى از سوى امام داد و در اخبار مشروح پيام خوانده شد كه بسيار طولانى و مفصل بود. اين پيام حرف دل مردم بود، گويى رهبرى از مافى الضمير بچه هاى انقلاب خبر دارد و حرف دل آنها را به صورت پيام شكل داده است. در پيام امروز اصل چون و چرا در مورد قبول قطعنامه را و اينكه چه افرادى مسئول آن بوده اند نفى نكردند و آن را ارزشمند دانستند ولى گفتند اكنون وقت طرح اين حرف ها نيست. چند فراز از پيام بسيار اندوهبار بود. امام گفتند كه قبول قطعنامه مانند جام تلخ زهرى بوده و معنايش اين است كه صلح و آتش بس قبول شده تحميلى و از روى اجبار بوده نه از موضع قدرت. به ويژه آنجا كه خطاب به بچه هاى جنگ و انقلاب مى گويند مگر پدر پير شما ناراحت نيست، مى دانم كه به شما سخت مى گذرد ولى مگر به پدر پير شما سخت نمى گذرد. در سطر سطر پيام نارضايتى امام از قبول قطعنامه موج مى زند. اين پيام چهره ايران را دگرگون خواهد ساخت، روحيه هاى رفته را بازخواهد آورد و مردم را بيدار خواهد ساخت. همين امروز ظهر تا شب هركجا رفتم ولوله اى برپا بود و همه جا صحبت از پيام امام و ابراز اندوه بود، از اينكه نشسته ايم تا چنين حوادثى روى دهد. معمولاً آثار يك پيام را بايد طى چند روز برآورد كرد ولى اين پيام بلافاصله همه را تكان داده. نحوه تنظيم پيام خيلى هوشيارانه بوده است. مى توان گفت بخش اول پيام غرور ملى شكست خورده را اعاده نمود و پس از بازيابى اين غرور و روحيه مبارزه، در بخش دوم از قبول قطعنامه و تلخى آن سخن گفته و قبول آن را جام زهر خواندند و فرمودند براى من مرگ بهتر از قبول آن بود، غرور مردم تحريك شد، آنها از برخورد صادقانه رهبر خود متاثر شدند و آماده عكس العمل گرديدند.
• تحقيرهاى عراق عليه ايران و آغاز شمارش معكوس
عراق با قبول نكردن هيات نمايندگى سازمان ملل و ناز كردن در مورد آن، گذاشتن پيش شرط براى مذاكره با ايران، ادامه حملات گسترده و تصرف خاك ايران در پى ضربه هاى پى درپى نظامى، سياسى و روانى به ايران بنا را بر تحقير ايران گذاشته و در مورد جنگ خيلى دست بالا گرفته است. تا امروز هيچ كس فكر نمى كرد بتوان جلوى پيشروى هاى اخير عراق را گرفت يا به آسانى آنها را عقب راند. امروز خبر خوشى شنيده شد كه عمليات برق آساى رزمندگان بود و اين عمليات روح هاى مرده و افسرده را زنده كرد و اميد و روحيه داد. امروز از صبح مارش نواخته مى شد و لشگر سيدالشهدا از رزمندگان تهران و كرج با حمله اى سريع به دشمن كه ۵۰ كيلومتر از جاده خرمشهر - اهواز و پادگان حميد را اشغال كرده بود وادار به عقب نشينى شد و فرمانده يكى از قوى ترين لشگرهاى زرهى عراق به نام طاهر عبدالرشيد، برادر ماهر عبدالرشيد عضو شوراى فرماندهى انقلاب عراق و شخص اول نيروى نظامى كشور كشته شد. سردار فضلى در حالى كه تنها ۷۲ ساعت بود از بيمارستانى در اتريش مرخص شده و به ايران آمده بود بلافاصله فرماندهان گردان لشگر خود را با پيام تلفنى و حضورى احضار كرد و هر كدام از آنها كه كوتاه مى آمدند را تهديد مى كرد كه مى آيم از خانه بيرونتان مى كشم و به جبهه مى برم. به اين ترتيب او دست به اين حمله زد و آمادگى و زمينه سازى براى وارد كردن ضربه به دشمن را فراهم كرد. حداكثر سن فضلى ۳۰ سال است و از آغاز در جنگ بوده. او براى سى و يكمين بار بود كه مجروح شد و در بيمارستان بسترى گرديد و به دليل اينكه جراحت او شيميايى بود به اتريش اعزام شد. او يكى از دستاوردهاى اين انقلاب است.
سه شنبه ۴ مرداد ۶۷
تهاجم سازمان رجوى به غرب كشور
به گفته اخبار خبرگزارى جمهورى اسلامى ديشب نيروهاى رجوى با كمك ارتش عراق و از طريق كار نفوذى در شهر، شهر اسلام آباد غرب و كرند را كه در ۵۰ كيلومترى مرز قرار دارد اشغال كردند. امروز از صبح راديو مارش مى زد و با حمله رزمندگان ايرانى عده اى عراقى و ۱۱۰۰عضو گروه مجاهدين كشته شده و تا بيرون شهر رانده شدند.
پنجشنبه ۶ مرداد ۶۷
خيزش ملى مقابله با تجاوز
نيروهاى ايران در شلمچه به دشمن يورش برده و عده زيادى را از آنها كشته و اسير كردند. چنانچه شنيدم اين حمله در داخل خاك عراق انجام گرفت تا آرايش دشمن را كه آماده عمليات ديگرى مى شد، در خاك خودش از بين ببرند. همچنين در اخبار امروز اعلام شد كه گروه رجوى و عراقى ها بيش از ۴ هزار كشته و مجروح داده و عمليات به بازپس گيرى تنگه امام حسن و دشت آن انجاميد. اين تنگه براى رسيدن به باختران خيلى مهم است. راديو مجاهد مكرر مى گويد: «تهران ما مى آييم، ما به سمت باختران مى آييم» و از مردم دعوت به پيوستن به ارتش آزاديبخش را مى كند و از استقبال مردم شهرهاى كرند و اسلام آباد غرب تشكر مى كند. خيلى جاى تعجب دارد كه آنها در غرب عمليات مى كنند و آرزوى رسيدن به تهران را به دل نيروهاى خود مى اندازند. شايد مى خواهند اميد بدهند.
عمليات مجاهدين خلق [منافقين] موسوم به فروغ جاويدان و عمليات مرصاد ايران (بعد از قبول قطعنامه)
مجاهدين خلق [منافقين] در عملياتى كه انجام دادند، حدود باختران يعنى ۲۵ كيلومترى اين شهر به محاصره درآمده و منهدم شدند. مهاجمين معتقد بودند بايد به صورت خنجرى تا تهران بروند و لزومى ندارد كه منطقه به منطقه اشغال و پيشروى كنند بلكه كافى است كه از نوار مرزى تا تهران شكافى ايجاد شود. آنها وقتى روى جاده به راحتى و سرعت حركت مى كردند و به كاروان خود و آموزش هايى كه ديده بودند هم خيلى اميدوار بودند، مانعى  را هم در راه نمى ديدند و با تلقين هايى كه شده بودند در انتظار قيام  و همراهى مردم بودند. خيلى مطمئن به پيش مى رفته اند تا اينكه مضمحل شدند. البته يك گروه دويست نفره از آنها توانسته بودند به شهر باختران هم نفوذ كنند. شايعات پخش شده در باختران باعث شده بود عده اى از مردم فرار كنند، از طرفى يكى از پادگان هاى باختران مورد بمباران هوايى عراق قرار گرفته و صداى انفجار مهمات آن و پرتاب شدن گلوله ها در شهر رعب و وحشت ايجاد كرده و مردم پا به فرار گذاشته بودند ولى با انهدام مهاجمان، دوباره به شهر بازگشتند. پس از عمليات مرصاد از آنجا كه محاصره خيلى كامل نبوده، عده اى از مهاجمان در منطقه پخش شده اند و در شهر يا بيابان دست به عمليات گشت شكار مى زنند، عده اى هم به جنگل يا كوه ها پناه برده و تاكنون جنازه تعدادى از آنها در غارها و كوه ها و جنگل ها به دست آمده كه چون از فرار مايوس شده اند سيانور خورده اند و عده اى هم هنوز زنده و پراكنده اند. از اتفاقاتى كه افتاده اين است كه تعدادى از آنها با توجه به اينكه با لباس خاكى و ريش كمى بوده و تيپ ظاهرى خودى را پيدا كرده اند (چند روز است كه صورت خود را اصلاح نكرده اند) در جاده ايستاده و سوار بر اتوبوس  يا مينى بوس و وسايل نقليه عمومى شده و در بين راه راننده و مسافرين را كشته يا بيرون ريخته و با اتومبيل آنها به سمت مرز فرار كرده اند. البته دختران آنها را به راحتى شناسايى و دستگير مى كنند. بعضى از آنها كه توانسته اند از خانه هاى مردم چادرى تهيه كرده و سرقت كنند و يا به هر شكلى زير چادر رفته اند در ايستگاه هاى بازرسى توسط بانوان سپاه بازرسى مى شوند و چون موهاى خود را به صورت پسرانه زده اند زود شناسايى مى شوند. آنها چون يك نيروى نظامى و عملياتى بوده اند همگى بايد موهاى خود را كوتاه مى كردند و كلاه آهنى بر سر مى گذاشتند. اين مانند مقررات يك ارتش، قانون بوده و بايد اجرا مى كردند.

• مردم به هيجان آمده اند
هجوم فوق العاده مردم به جبهه ها مشكلات فراوانى درست كرده و در آنجا امكانات نيست، اردوگاه ها و پادگان ها چند برابر ظرفيت خود نيرو پذيرفته و ديگر نيرو نمى پذيرند و لذا اعزامى ها در خيابان مى مانند. نان و غذا نيست، ارتشى ها و سپاهى ها در اهواز از در خانه مردم غذا مى گيرند، نيروها در كنار جاده ايستاده و از ماشين هايى كه از جاده عبور مى كنند در خواست آب آشاميدنى مى نمايند. اقدام جالبى كه انجام شده اين است كه سهميه  هاى آرد به نانوايان تهران داده شده كه تهران موظف باشد روزى ۵۰ هزار قرص نان براى جبهه ها بفرستد كه هر روز با هواپيماى ۳۳۰ باربرى ارتش به جبهه منتقل مى شود و احتمالاً در شهرستان هاى ديگر هم چنين كارى انجام شده و به اين ترتيب از امكانات پشت جبهه براى جبهه استفاده مى شود بدون اينكه فشارى را بر پشت جبهه بياورد چون نانوايانى كه موظف به پخت براى جبهه شده اند در يك شيفت كارى جداگانه اى كه براى مردم پخت مى  كنند بايد اين كار را انجام دهند.
چهارشنبه ۱۲ مرداد ۶۷
تحليل عمليات مجاهدين [منافقين]
مجاهدين [منافقين] با قبول قطعنامه و آغاز حركت صلح غافلگير شدند. چون مى دانند كه با صلح آنها ديگر قادر به عمليات نيستند و از طرفى بايد در كشورهاى ديگر پراكنده شوند. زيرا هيچ كشورى آنها را دسته جمعى پذيرا نمى شود و اصولاً هيچ كشورى آنها را به عنوان گروهى كه در جنگ با ايران بوده نمى پذيرد، غربى ها هم با نزديكى هاى اخير با ايران ديگر آنها را نمى پذيرند، احتمال اينكه وجه المصالحه هم قرار بگيرند وجود دارد. لذا آنان ديدند كه اين آخرين فرصت است و هم از نظر آنها فرصت مناسب و مانعى بر سر راه وجود ندارد، آنها به خصوص فريب اين جمله امام را خوردند كه گفت قبول قطعنامه جام زهرى بود كه سر كشيدم و اين جمله را اعلام رسمى شكست تلقى كردند كه توده هاى مردم هم اين شكست را ديده و هواداران جمهورى هم خود را باخته اند. آنها ديده بودند كه مدتى است در هر كجا عمليات مى كنند ارتش عراق به راحتى عده اى را اسير كرده يا مى كشند و با كمترين تلفات و ضايعات براى خودشان به پيروزى مى رسند. البته مجاهدين [منافقين] ناجوانمردانه مى جنگيدند چون با لباس مبدل و لباس سپاه و بسيج به پشت نيروهاى ارتشى رخنه كرده بودند. ارتشى ها اول خيال مى كردند كه اينها سپاهى و بسيجى هستند ولى وقتى به اينها حمله كرده و با شعارهاى درود بر رجوى عمليات مى كردند معلوم مى شد دشمن هستند. بعد هم نيروها را با خود به عقب تخليه مى كردند. نيرو هاى رجوى اشتباه كردند كه اين قبيل كارها را يك پيروزى نظامى تلقى كردند و حمل بر قدرت خودشان و ضعف حكومت كردند.
در يك حادثه مهم لحظه ها و ساعت ها و تاريخ روزها به پى بردن به حقيقت آن خيلى يارى مى كند. هر چه زمان دورتر مى شود از اهميت اين موضوع نيز كاسته شده و بيشتر روزها و هفته ها و ماه ها معيار تحليل ها قرار مى گيرند. همين الان كه هنوز چند روز بيشتر نگذشته است اكثراً بدون توجه به جزئيات اين چند روز و... مى گويند از وقتى عراق تهاجم به خاك ايران را شروع كرد مردم بسيج شدند.  آيا مجاهدين [منافقين] خلق و ارتش عراق فكر نمى كردند كه ورود به خاك ايران دوباره مردم را تحريك مى كند؟ آيا ورود آنها احمقانه نبود؟ عراق ده، دوازده روز پيش از قبول قطعنامه ورود به خاك ما را آغاز كرده بود و اخبار صدا و سيما ضمن اعلام پيشروى هاى عراق از مردم دعوت مى كردند كه به جبهه ها بروند و هر شب هم اطلاعيه اى از سپاه يا بسيج يا ستاد كل خوانده مى شد كه از مردم دعوت به حضور در جبهه ها براى جلوگيرى از پيشروى هاى عراق كرده بود ولى كسى نمى رفت. امام جمعه اهواز هم اعلام كرده بود عراق قصد تجزيه خوزستان را دارد و خواستار تسليح مردم شده بود كه باز هم استقبالى نشده بود. آقاى هاشمى هم در سخنرانى كه در جلسه غيرعلنى مجلس كرده است مى گويد شور و شوق جبهه رفتن در مردم از بين رفته و اشاره به نيروى اندك  ما در جبهه كرده است و مى گويد خوزستان در معرض تهاجم دشمن و تجزيه است. بنابراين اطلاعات آقاى هاشمى و تحليل  ما و آنها هم محاسبات منافقين را در اين قسمت تاييد مى كند. آقاى هاشمى هم در سخنرانى خود در جلسه غيرعلنى مى گويد. «مردم هم به زبان آمده بودند» و اين را يكى از دلايل قبول قطعنامه قلمداد مى كند. اين تصور مجاهدين كه با اين نيروى اندك كافى است شكافى در حاكميت سراسرى به وجود آورند آنگاه مردم به آنها پيوسته بيراه نبود. آنها هم مثل خود ما مردم را بشكه باروت مى دانستند، اصولاً هنگامى كه رييس مجلس مى گويد مردم به زبان آمده اند، مخالفين كه همه چيز را بزرگتر از حد مى بينند غليظ تر از ما خواهند گفت. ولى گروه رجوى در يك نكته اشتباه كردند كه بين نارضايتى و براندازى خيلى تفاوت هست. طبق محاسبات مقامات ما نظام در موقعيت خطرناكى بود و به همين دليل هم قطعنامه قبول شد به شكلى كه مفهومش پيروزى نبود. ولى پارامترهاى پيش بينى نشده اى محاسبات دشمن را در هم ريخت و آن هم خيزش مردمى بود كه پس از قبول قطعنامه و پيام امام و... به صورت غيرمنتظره اى آغاز شد و من هر كس را مى ديدم مى گفت ثبت نام كرده و عازم جبهه است. البته ممكن است گفته شود كه مردم چون گروه رجوى را هم مثل صدام مى دانند لذا همزمان براى سركوبى پيشروى هاى عراق در جنوب و جبهه ميانى و غرب و پيشروى هاى مجاهدين در جبهه قصر شيرين بسيج شدند. ولى در طول ده تا دوازده روز بود كه كسى عليه تجاوزات عراقى ها هم بسيج نمى شد و اعزام  ها آنقدر كم و كند بود كه جوابگوى نياز جبهه ها نبود. هدف من اين است كه نتيجه گيرى مهمى از آن بكنم و آن اينكه اگر مردمى پشتيبان حكومت نباشند، يك گروه ۷ هزار نفره مسلح مثل گروه رجوى [منافقين] مى توانند موفق شوند و در صورت موفقيت كشتار وسيعى راه بيندازند و از حمايت هاى بين المللى برخوردار شوند و... كه ديگر نتوان آنها را كنار زد. مردم ايران فقط در مدت كوتاهى حكومت را تنها گذاشتند و ديديم كه چه سرنوشتى در حال رقم خوردن بود و البته مسئولين هم در سرد كردن مردم نقش داشتند و... در هر حال از ۸ سال جنگ علاوه بر خسارات مالى و آنان كه همواره محكوم به زيستن در بستر يا رنج معلوليت گرديده اند ۲۰۰هزار شهيد در دفاع از ايران تقديم شد كه در زير داده هاى آمارى آن بيان مى شود.

پى نوشت ها:
۱ - انقلاب و بسيج سياسى. دكتر حسين بشيريه. ص ۲۲
۲ - همان. ص ۱۳۳
۳ - علل جنگ جهانى سوم. سى رايت ميلز. ترجمه : تلخيص ص ۳۹ - ۳۷
۴ - ن. ك. مقدمه كتاب جامعه شناسى جنگ. كاستول بوتول. انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى



چند نكته


۱- آمار مندرج در جداول زير آمار تقريبى و بسيار نزديك به واقع است. در نيمه دوم سال ۱۳۷۵ كه سردبيرى هفته نامه ياد ياران (ارگان بنياد شهيد) را داشتم به مناسبت سالگرد انقلاب ويژه نامه اى تدارك ديدم كه حاوى ۵۴ جدول از آمار شهداى انقلاب و جنگ به تفكيك شغل ، جنس، سن، تاهل، تحصيلات، رتبه سازمانى، داوطلب، سرباز و كادر و سازمان خدمت و توزيع استانى و... بود. اين ويژه نامه منتشر نشد اما پس از آن با بررسى بيشتر برخى از اعداد و ارقام آن ويژه نامه تصحيح و تكميل شد. آنچه در زير مى آيد تنها تعدادى از اين جداول تصحيح شده است كه هنوز نيازمند بررسى و تدقيق  افزون تر است اما سيمايى كلى و قريب به واقع را ترسيم مى كند و اميد است بتوانم در آينده نزديك جداول بيشتر و دقيق ترى را تقديم كنم.
۲- در اين جداول فقط آمار شهداى سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۷۴ كه عمدتاً شهداى جنگ هستند ارائه شده. مجموع آمار شهدا از دوران انقلاب تا سال ۱۳۷۴ جمعاً حدود ۲۱۳۲۵۵ تن است. از اين تعداد ۱۹۲۹۳۰ تن مربوط به جنگ با عراق است كه در جدول زير تعداد آنها به تفكيك درگيرى مستقيم در جنگ يا حملات هوايى و موشكى به شهر ها و غيره آمده است. آمار شهدايى كه مفقودالاثر بودند و پس از سال ۱۳۷۴ شناسايى شدند را بايد به جمع كل شهدا افزود. همچنين ياد آور مى شوم كه آمار شهدا تا پيروزى انقلاب در جدول زير بدون احتساب ماركسيست هايى است كه در دوران مبارزه عليه رژيم شاه كشته شدند. مجموع شهداى انقلاب از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ با احتساب شهداى گروه هاى چپ جمعاً حدود ۳۱۶۴ نفر است كه در كتاب «بررسى انقلاب ايران» به صورت دقيق ترى آمده است.
۳- در آينده نزديك، فراوانى شهدا به تفكيك زمان، نوع حادثه و ويژگى هاى مختلف سنى، تحصيلى، شغلى و منطقه جغرافيايى همراه با توضيح و تحليل هاى مشروح ارائه خواهند شد.
آمارها نشان مى دهند كه در روزگار جنگ طولانى عراق عليه ايران، عمده شهدا نه از ميان ثروتمندان و نه از ميان روشنفكران بودند و به قشر متوسط جامعه به پايين تعلق داشتند. بنابراين آنان كه بيش از همه در معرض آثار هر جنگى قرار دارند همين گروهند.
در همه جهان شهدا تقدس دارند. در جوامع غيرمذهبى و مذهبى براى شهداى ملى بناى يادبود مى سازند. در برخى كشورها نام سربازان را روى بناهاى يادبود حك مى كنند. آنان براى همه مردم مورد احترام هستند اما به باور ما آنان كه در اين حد از ظرفيت ديگرخواهانه هستند حيات شان سودمندتر است. بايد شهداى زنده را دريابيم و آنان كه فرهنگ و مرام دگرخواهانه دارند را قدر شناسيم.

منبع : روزنامه شرق